Vasilije – Vasa Živković ulazi u najuži krug darovitih sinova srpskog naroda koji su tokom XIX veka svoje živote i široka interesovanja usmerili ka jedinstvenom cilju – afirmaciji obespravljenog naroda srpskog koji je živeo u Habsburškoj monarhiji.

Šta je sve Vasa za srpstvo, Srpsku Pravoslavnu Crkvu, prosvetu i kulturu učinio teško je ukratko ispričati. Ipak, verujemo da ćemo kroz crtice iz njegovog događanjima prebogatog života ličnost i ulogu njegovu bar donekle predstaviti.

Ovaj duhovni vitez rodio se u našem gradu 1819 godine od oca Teodora, sveštenika i majke Sofije Đorđević rodom iz banatskog sela Uzdina. Kuća na Velikom trgu u kojoj je rođen (Trg Kralja Petra I br.3) pola veka kasnije postala je vlasništvo braće Jovanović koji su u prizemlju otvorili svoju poznatu štampariju.Zahvaljujući potpori porodice ali i sopstvenom trudu i darovitosti Vasa je stekao više nego solidno obrazovanje u vreme kada su visokoškolovani Srbi predstavljali pravu retkost.

Nakon osnovnog i srednjoškolskog obrazovanja (Pančevo, Sr.Karlovci, Segedin) Vasa nastavlja školovanje u Pešti i Požunu (Bratislava) koje je krunisano pravničkom diplomom. Po povratku u zavičaj mladi Vasa pun elana i želje za sticanjem novih znanja upisuje se i u vršačku bogosloviju (Srpsko-rumunsko klerikalno učilište) koju isto uspešno okončava.

Iznenadna i prerana očeva smrt u leto 1845 godine i apel građana Pančeva upućen episkopu temišvarskom Pantelejmonu Živkoviću da na mesto upokojenog paroha dođe njegov sin, nagnali su Vasu da odustane od prvobitne namere da se zamonaši. U jesen iste godine Vasa se ženi, izgleda po želji episkopa Pantelejmona, njegovom sestričinom Anom Hranislav. Početkom sledeće 1846 godine, 13.januara služio je Vasa u pančevačkom pravoslavnom hramu posvećenom Uspenju Presvete Bogorodice koju Pančevci od milošta nazivaju ''crkvom sa dva tornja'' svoju prvu službu. U ovom hramu ostaće Vasa verni sluga Gospodnji narednih 45 godina svog ovozemaljskog života kao sveštenoslužitelj tj.sve do svog upokojenja 1891 godine.

Među srpskim sveštenicima Vasa Živković je pripadao onoj malobrojnoj grupi ''naprednjaka'' koji su nemenjajući viševekovno ustaljeni crkveni poredak i dogme shvatili da konzervatizam u bilo kom segmentu crkvenog ali i društveno-političkog života samo nanosi štetu srpskom rodu.  Besede Protine nakon liturgija bile su obrazac mnogim generacijama sveštenika kako Reč Božju treba predstaviti i verujućima je približiti. Nezaobilazna je uloga Prota Vase u radu Pančevačkog Srpskog Crkvenog Pevačkog Društva koje je okupljalo sve napredne i rodoljubive elemente našeg grada i bilo centar društvenog života i bastion u odbrani srpstva i srpske kulture.Velika pobeda nad lokalnim konzervatizmom postignuta je 1864 godine zahvaljujući Prota Vasi. NJegovim zalaganjem pevačko Društvo postaje mešovito.

Uvođenjem devojaka pevača za glasove sopran i alt koje su do tada interpretirala muška deca, dobilo se na harmoničnosti ali i socijalizaciji i napretku samog Društva. Da je Prota Vasa jedan od prvih boraca na balkanskim prostorima koji je krenuo u bitku ''za ženska prava'', što je za vreme u kojem je živeo i posao kojim se bavio više nego neuobičajena pojava, vidi se i na drugom primeru. Značajna je i evidentna njegova uloga da Pančevo već 1874 godine dobije Srpsku višu devojačku školu. Vaspitavanje i rad sa mladima za Prota Vasu nije teret i obaveza već posao kome je svesrdno posvetio ceo svoj život. Bio je profesor katihetike i srpskog jezika na Višoj realnoj školi u našem gradu kroz koju je prošlo više velikana ( Mihajlo Pupin, Uroš Predić, Teodor Stefanović Vilovski..... ). Svi oni ga se kasnije u svojim autobiografijama i raznoraznim zapisima sećaju sa zahvalnošću.

Ni osnivanje biblioteke pri SPCO Pančevo ( 1873 ) nije moglo da prođe bez Prota Vase. Godinu dana kasnije pri popisu bibliotečkog fonda novosnovane biblioteke utvrđeno je da ona poseduje 674 knjiga od kojih je ''samo'' 550 dobijeno na poklon od našeg Prota Vase. Veliki knjigoljubac Prota Vasa, pomno je pratio izdavačku delatnost trudeći se da skoro svako delo ima u ličnoj biblioteci. Podjednako interesovanje ispoljavao je i za časopise i listove. Ipak, u vascelom srpstvu on je još za života bio cenjeni i poznati pesnik. Sigurno nećemo pogrešiti ako ga spomenemo i kao prevodioca, pisca ali i istoričara koji se interesovao za značajne ličnosti iz prošlosti našeg grada.

Prota Vasine pesme objavljivane su u mnogim onovremenim listovima ( Serbski narodni list, Bačka vila, Zimzelen ...) a izvestan broj pesama sačuvan je u rukopisima. Na tekstove njegovih pesama komponovana je i muzika a kompozitor je najčešće bio Nikola Đurković. Mnoge pesme još u vreme kada su nastale, a to je slučaj i danas, smatraju se narodnim,starogradskim pesmama dok se na ime autora uglavnom zaboravilo. Upravo zbog toga smatramo da nije naodmet podsetiti se naslova nekih Prota Vasinih pesama (''Ah, kad tebe ljubit ne smem''; ''Ti plaviš zoro zlatna''; ''LJubite, braćo, Srpkinje''; ''Ko međ nama žena nije''...).
Pojavom dela Duška M. Kovačevića, Vasa Živković – život, rad i pesništvo (1990) iza koje su stali eminentni izdavači VANU, Matica srpska, Narodna biblioteka Srbije i naša Gradska biblioteka, sagledana je celokupna delatnost Prota Vase koji je na sebi samosvojan način obeležio jedan period iz prošlosti našega grada.

(Autor: Nikola Vlajić, izdavač: Zavod za zaštitu spomenika kulture Pančevo)